Wśród boru, oparłszy się nogą o kamień, w myśliwskiej odzieży, stoi rycerz Gastołd, i rzecze;"Giermku mój nieś mojej dziewoi ten łeb z dzika, ten łeb z wilka, prędko się spraw" a w około drgają ciała pobitych zwierząt, i ciecze z nieb posoka po murawie.I dalej mówi jeszcze, odwołując Giermka, który juz jechał:"Opisz jakiem się targał z dzikiem i wbił oszczepem o ziemię — a na dewszystko jakiem ał się za pasy z wilkiem, jak dwa razy mnie obalił, a trzeciego legł podemną; — bo ten wilk znać był władcą lasu i odważne miał serce, prawie iako człowiek szlachetnego rodu. — Nieś odemnie słowo uszanowania i gotowość na dalsze rozkazy.
Został sam rycerz i poprawia kaftan zdarty pazurami; niedźwiedzią skórę przerzucił na drugie ramie i wsiadł na konia. — Jedzie Otoczony psami, które wyją przechodząc obok zabitego wilka. — "Cóż wam się stało" zawołał rycerz "że tak wam smutno po zwycięstwie" — Doświadczyłem was nie raz, a dziś kiedy przyszło do walki, spuściliście ogony i uszy, i z tyłu szliście za mną, zamiast coby przodem pędzić, i wskoczyć na źwierza; pogniewamy się, psy moie, jeśli tak dalej będzie.
A brytany idą za nim i wyją i wstydzą się. — Las był ciemnym iako zwyczajnie na Żmudzi, o młodej iesieni, kiedy już dobrze na łowy, a ieszcze żaden liść nie opadł, — nie ścieżką kierował się rycerz, ale to błotami, to łąkami, a nigdy nie zbłądził; bo doświadczony myśliwy, znał legowiska dzikich źwierząt i one były dla niego jako słupy na bitej drodze.
Było to już dobrze z południa, żadnego ptaka nie słychać, — między bukami tu i owdzie brzmi strumień zielony, bo zielona trawa z stron obu — a gdzie dolina między wzgórkami, tam czasem rozwalone kamienie świątyni pogańskiej, — a Gastołd się żegna, i patrzy z pogardą na ostatki czci niedawnej, którą wielki Jagiełło z ziemią zrównał po całej Litwie. — Jednak choć ma oszczep u boku, a na piersiach krzyżyk pod szatą, niemiło mu i niby sic; lęka; — bo słyszał, ze czary w tych tu miejscach się schroniły i są bardzo mocne. — Owóż zmówi "ZdrowaśMaryja" poprawia się na koniu i zapuszcza się dalej i to powoli, bo z konia znój ciecze.
Taki bór wielki, ze zda się bez końca. — Co wzgórek się uniży, to drugi się podniesie, — co jar się przejedzie, to inny się zaczyna, — dęby się kończą, a sosny za niemi, — piaski i sosny się kończą., a trzęsawiska dalej i po nich gęszczyzna i wierzby,— "Jakże też przyjmie posłańca, Helena moja, Dowmunta dziedziczka; myśli Gastołd," i modli się do świętego Huberta, by go mile przyjęła.— A już od dwóch lat składam jej zdobycze z łowów i bojów, a ona przyjmując nic nie mówi, — i coraz w nowe pędzi mnie trudy, uśmiecha się, kiedy ie pokonam,— Lecz prócz uśmiechu nic nie mam. — Piękna dziewica! ia znam siebie, żem brzydki, z krysami po twarzy i rudym włosem, — ale za to, że ona piękna, iam mężny, i co każe, to czynię."
Az tu bór się rozwidnił, choć bliżej wieczora, i zewsząd bije światło zachodu pomiędzy drzewami. — Już znać z dala pole czyste, — i coraz bardziej zniżają się sosny,— drobnieją dęby; tu iuż krzami tylko, trochę dalej i krzaków iuż niema, tylko pełzną po ziemi malutkie jałowce.
Chata z prostych belek, słomą pokryta, stoi na łące; psy wyprzedziły rycerza, i cisną się do drzwi. — Rycerz zsiadł z konia i w prowadził go pod dach. — Tu uwolnił od rzędu, nasypał iadła do żłobu i spuścił zasłonę, która przedziela komnatę; iego od rumaka.
Sam został w komorze; zrzucił zbroię — w około lśnią się oszczepy i groty, w kącie leżą rogi jelenia; i położył na sianie zasłanem skorą rysią.
Marzy o swojej dziewoi, a kiedy źmierzch nadszedł, zapalił ogień i znowu marzy. — Czas długim mu się wydaje, nalał więc sobie lipcu do drewnianej czary i wychylił, chleba ziadł i mięsiwa. — Tymczasem iuż noc i gwiazdy po niebie. — Trąba ozwała się na łące, i koń, znać, jak bieży po korzeniach. — Skoczył Gastołd radośny, bo mu Giermek jedzie, a z nim słowa kochanki.
Weszło młode chłopie zmęczono; bo chciało zyskać względy Rycerza, i stanęło u drzwi z uszanowaniem, lecz zaledwo słowo przemówi, tchu mu iuż niestaje.
Jakieś ją zastał, czy w kaplicy, czy na krużganku?
Czy z kim, czy samą? Czy wesołą, czy smutną?
— Panie mój miły, — oddałem łeb z dzika i łeb z wilka; a oba przyjęła i śmiejąc się podziękowała, odprawę mi dała, lecz nic do picia, i nic do iedzenia, i kazała cię prosić iutro do siebie.
A był kto z nią, żwawy mój Dowryłło?
— Przezacny panie, stała na krużganku, patrząc na wody, choiny, z Świdrygayłą synem Raymunda, który patrzał na nią.
Rycerz zmarszczył brwi rude.
A w żmódzkiej naszej ziemi piękniejszego mołodzca niema, tak mówią i starzy i młodzi. — Lecz także mówią; ja boją teraz o tem powiedzieć.
Cóż takiego, mój Giermku? przeżegnay się trzy razy i mów bez bojaźni. Przeżegnał się trzy razy Giermek: — Mówią, że on bardziej wierzy w Perkuna, niż w nowego Boga naszego, i ze często w nocy, chodząc po lasach, rozmawia ze zwierzętami, gdyż wiadomo narodowi, ich dawne Bogi pobite przez nowego, zamieniły się w wilki, Tury i niedźwiedzie. — Wzdrygnął się Gastołd i zbliżył do stołu, gdzie leżał miecz, i niby dla zabawy wziął go w rękę, i niby nie z namysłu przypasał; a jak przypasał lepiej mu na duszy było.— Już o tem daj pokój chłopcze, godzina nocna, bór przy nas, sami iesteśmy, a szatan nie śpi. Złe wybrałem miejsce dla tej chatki, choć prawda, że mi ztąd dogodnie jechać na całe dnie w lasy, a Helena czy patrzała często na niego?
Niemiałem czasu zważać, bom przyjechał i odiechał, i widziałem, że nie chcieli bym się zatrzymał.
Jutro o świcie, rzęd mój stalowy na konia. — Zbroje z łusek na mnie, a ty zostaniesz tu.
Położył się Gastołd po odmówieniu pacierzy, a w nogach spał Germek — Promienie ognia to prześlizną się po nich, to odbiegną; ciemno, aż potem znów ich oświecą na pół, i tak ciągle, aż do ostatniej iskry
niezagasły.
2
Na całej Żmudzi nie znaleść takiej wsi. iak Citowiany: bo stoi na górze nad przepaścią, w której huczą fale, choiny, modre u spodu, a biała piana u wierzchu. Dziedziczką w nich iest kraśna Helena, jedna pozostała z rodziny po ojcu i matce.
Piękność iej w kruczym włosie i w czarnym oku; kiedy spojrzy, zda się, że ciska strzałę; kiedy się ruszy, porywa przytomnych za sobą; kiedy spi, każdemu by uklęknąć przed nią się zachciało, ale wieść różnie głosi o jej duszy, i nie raz mówili włościanie: "Miększe u naszej pani włosy niż serce."
Stała teraz przed domem swoim na górze, i słała wzrok na drogę z niecierpliwością. Zapewne kogoś się spodziewa, a białą ręką igra sobie po piersiach, spiętych kosztowną klamrą, i nóżkami tupie po ziemi.
Chaty wsi dziedzicznej w około się podnoszą. — Z iednej strony widok na łąki, lasy, i za niemi znów łąki, a z drugiej góra zdaje się wprost spuszczać w głąb ostrym bokiem; a postąpiwszy widne są w taiemnym dole choiny, woda, która skacze po kamieniach, unosi z sobą drzewa, i pędzi w liczne zakręty.
Po drodze, gdzie błądził wzrok Heleny ukazał się rycerz konno. Miga zdała stał na, iego piersiach, kopiię długą trzyma przed sobą, i coraz się zbliża.
Poznała gościa dziewica i roześmiała się serdecznie, niebyło komu zważać, lecz w tym uśmiechu odbijało się nieco trwogi.
Wnet na zawołanie pani wyskoczyli słudzy, i poszli witać Rycerza: on odkrył przyłbicę i wyiechawszy w dziedziniec z skoczył na ziemię i stoi przed Heleną jakby przed sędzią.
A Helena była bardzo blada, i kiedy Gastołd przysuwał się do niej rzekła,
"Rycerzu w nieszczęśliwym dniu polowałeś i Giermka przysłałeś mi swego."
A Gastołdowi smutno, że ostrym przywitan słowem i nic nie mówi.
Helena nie zaprosiła go w krużganek, ni w sień domu, lecz stoi przed nim blada, i dalej rzecze: Znać, że ci Bóg niesprzyja i święci; bo złe duchy nad tobą moc wzięły." niemam sił mówić więcej; ale zawołam kogoś, który dokończy.
Klasnęła w dłonie, a z sieni wybiegł człowiek i ukłonem powitał ją, (1).
"Świdrygayle, synu Rymwida, mów za mnie, boś był świadkiem tej nocy."
Gastołd sięgnął do przyłbicy, by ją spuście, jakby do walki; lecz opadła mu ręka, i czekał w milczeniu.
Rycerzu, słodkim głosem, zawołał młodzieniec, uśmiechaiąc się złośliwie; twój Germek wczora przyniósł tej dostojnej pani łeb z dzika, łeb z wilka. Dary twojego męstwa zawiesić kazała w przedsieniu, aż kiedy zmrok zapadł, łeb z wilka zawył i oczy umarłe błysnęły czerwono — i wył aż do rana; bo z rana zdięto go z kołka i rzucono w choinę. Rycerzu! zabiłeś wilkołapa, i znać masz do czynienia z szatanem. Ja tego świadkiem byłem; bom tu w gościnę przyjęty noc przepędził.
"Przez Perkuna" zawołał Gastołd... lecz wnet się wstrzymał, i przeżegnał dla bezbożnej przysięgi, i słowa niemógł znaleśc dalej.
"A zatem niemogę, rzekła Helena, być twoją przy ołtarzu; bo wiedzą, że ze złemi duchami masz sprawę. Prawdziwie, że kochałem cię, rycerzu, ale teraz niemogę być twoją" — i mówiąc, z boku spozierała na Świdrygayłę a on także rozkosznie spozierał na nią.
W tej chwili zdawało się zbolałemu Rycerzowi, że topór wpadł mu w serce: krzyknął. "Oh! i zawołał:
"Heleno! znam ja sztuki białogłowskie, jak bursztyny w rzędzie mego konia.
Ty mnie nie kochasz, ale innego, a przecież on dla cię nic nie Uczynił. Wspomnij sobie moje prace wszystkie.
Krzyżak potwarzał twoją część dziewiczą, posłałeś mnie, i krzyżak już ust nie otworzył z pod kopyt mojego rumaka."
Zażądałeś stu skór niedźwiedzich na jednej komnaty obicie, pójdź do komnaty i patrz, że jest ono obicie. Z kłów dzików zachciało ci się wiązania do kaplicy, przysłałem ci ich cztery wory, a wszystkie sam wyrwałem z zabitych przezemnie."
Tatarskich jeńców ciekawą byłaś, pięciu Wziąłem dla ciebie w niewolę."
Heleno nie opuszczaj mnie, bo żal ci będzie; raczej wskaż jeszcze raz, co mam wypełnić, mów, a wypełnię; lecz oddasz, że mi potem rękę w kościele przed kapłanem?"
"Dziewiętnasty rok mi nadchodzi, i długo mogę być bez męża, "odparła dziewica i rozmyślała w milczeniu.
Tym czasem wąsy jeżyły się nad ustami Gastołda z niecierpliwości, a Świdrygajło przechadzał się pomiędzy sługami domu, jak gdyby pan; kiedy zaś Helena zabierała się do mówienia; mignął na nią okiem i palcem w skazał ku przepaści, i rozśmiał się, lecz odwróciwszy się od rycerza, A zatem Helena rzekła do Gastołda.
"Rycerzu, ze prośby ostatniej nie odmówisz mi, spodziewać się należy. Siądź na konia i rozpędź go i w biegu zbiedłszy, z tej góry niezatrzymawszy się przed żadną rozpadliną, ni głazem; jednym rzutem przejdź rzekę u dołu, pokładce, która leży nadnią. Niechże ci pan Bóg dopomoże, a potem będę twoją żoną."
Gastołd nic nieodpowiedział, ale skoczy na siodło i pogłaskał konia po grzywie.
"Jedźmy koniu na ostatnią przeprawę."
Krok za krokiem dojechał aż do brzegu przepaści i zatrzymał się tutaj. Ręce wzniósłszy do nieba modlił się, potem kopjię ułożył w toku jakby na wroga i dawszy ostrogi okrążył dwa razy cały dziedziniec w oczach kochanki.
Za trzecią razą rzucił się z góry.
Pobiegli wszyscy by patrzyć na rycerza, a Świdrygajło i Helena trzymali się za ręce, bo sądzili, ze zginie.
Po schyłku góry leciał Gastołd ująwszy silnie wędzidła; z kamienia na kamień skakał, dwa razy przewrócił się z koniem i przeraźliwie chrzęsła mu zbroia, dwa razy powstał i leciał pośród tumanu kurzawy. Im dalej tem kurzawa się wzmagała w koło niego, znikł połysk pancerza i hełmu w niej, znikł sam rycerz zupełnie.— Tylko słup pyłu coraz niżej, coraz niżej zalatuie i zleciał aż w sam dół otchłani, i już, kręcąc się wirem ulatuie nad kładką, upadł po połowie iej w rzekę, a sam rycerz pozostał na koniu i drugiego brzegu dotyka.
Skrzywił się Świdrygajło, spojrzała luba nań Helena i odbiegł z nią aż do ganku, i tam iej szeptał do ucha, i szeptał, aż okrążywszy górę Gastołd znów na dziedziniec wiechał.
Tyś moja, Tyś moja, i już chce zarzucić ciężkie ramiona na Helenę wracający rycerz.
W oczy mu się rozśmiała dziewica.
Ach! Gastołdzie trzeba mi męża, żeby mnie pilnował i bronił, lecz nie takiego, który na lada rozkaz naraża życie. Zegnaj mi rycerzu, ja nigdy nie będę twoją.
I pyszna z urody spoglądając dumnie na niego, ręką wskazała wrota.
Krzyknął Gastołd; ściskając dłonie z gniewem, a oczy mu pałały i z żądzy miłośnej i z oburzenia.
"Nie, ja twoją nie będę, żegnaj mi rycerzu, godny jesteś Laszki, one lubią takich urodziwych i barczystych.
Jęknął rzycerz aż mu zbroja na piersiach odpowiedziała, i skoczył z wściekłością niedźwiedzia ku Helenie. Świdrygajłę obalił dziewicę ujął ramienieniem, drugą ręką dobywszy sztyletu twarz jej białą końcem ostrza skaleczył od ucha do ucha.
"Przepadnij twa gładkość kobieto, noś znak po mnie i pamiątkę dla kochanka, ile cię razy będzie całował."
Po tych słowach zapamiętały w szale uciekł od Citowian.
3.
Na pograniczu Litwy z Prusami stał kopiec usypany, a w około kopca wierzby. Tuz przytem lasek brzozowy i rzeczułka od niego płynie. Z tylu bory, z przodu ruwnina a tam i owdzie dzwonnica nad wsią, lub miastem w oddali.
Z brzozowego lasku wypadł czwałem człowiek w zbroi i pędził bez uwagi, aż koń jego przeląkł się kopca i stanął, jak wryty, za nim jechał Giermek, i wolał głośno, i ile mu w piersiach stało. Panie przezacny, pędzisz od dwóch dni bez odpoczynku przez jary, wzgórza i lasy, otoż już Litewska granica, krzyżaki, niemcy z tamtej strony.. "Przez Perkuna, przez Huberta łeb wilczy wyje na kołku. Hej czy słyszysz! Hej czy widzisz? krew kroplami się sączy na twarzy, dalej koniu mój, przeskocz zaporę i dalej."
Ale i ostroga niepomogła i rozkaz nic nie znaczył, koń nie usłuchał czy się boi, czy, że mu żal litewskich łąk i paszy.
Zatem giermek dognał pana i uchwycił za strzemie i w nogi całując prosił by wrócił nazad, aż też z błąkanemu" rycerzowi krew odbiegła od głowy i wolniej myślić zaczął.
Panie kochany, twój siwy niechce dalej jechać, posłuchaj go, bo koń przywiązany dobrze życzy panu swemu, karmisz go najlepszym ziarnem, on też wdzięczny ostrzega cię, że przeczuwa biedę.
— "Giermku ciebie nogi i serce wstecz niosą bo masz dom i rodzica w Kiszołkach. Ściśniy ostatni raz mi poprzęg i bądź zdrów na wieki."
Milczy giermek, gdyż grzech sprzeczać się z rycerzem i rzęd poprawił u konia, a tym czasem Gastołd wyszedł na kopiec i w około patrzy na pola.
"Dobrzem zrobił, że zamiast pięknej, syn Rymwida brzydką poślubi; ale żal mi miękkiej skóry, która tak łatwo rozdarła się pod moim sztyletem, o kobieto niewiernico! pociłem się mało dwa lata dla ciebie i krwią i znoiem, a tyś chciała mnie zgubić, lecz, że się nieudało, odrzuciłaś. I marzyłaś sobie, że tak łatwo odpędzić rycerza jak motyla, Lecz teraz markotno mi i słabo. Czyż też mogło by być, żebym ją kochał jezcze, uciekajmy w świat, by prędziej położył koniec temu życiu."
"Litwo żegnam cię i twoje bory i zwierza w nich. Smutno Żmudź porzucać, Panie Boże dopomóż mnie i szabli mojej, a uczyń by ją Świdrygajło męczył na to, by często wspomniała z żalem o Gastołdzie, a teraz dalej w niemiecki świat."
Przez chwilę jeszcze spoglądał na ojczyste błonia, a potem zstąpił z kopca i spytał giermka, Czy gotowy koń?
Jużci, jakieś rozkazał, panie mój.
A więc jednym skokiem rzucił się na siodło, kopije wziął z rąk sługi.
"Ostatni rozkaz wypełnisz Dowryło, pójdź na Wesele Heleny Dowmunta dziedziczki i powiedz jej."
Tu się zatrzymał i niewiedząc jak zakończyć, to spuszczał to podnosił przyłbicę i głaskał ręką rude włosy i poprawiał pas, i nie mówił nic.
W tem jedną razą ściągnął wodze, i dał ostrogi i zawołał; "Bądź zdrów i karm wiernie mojego brytana." Minął kopiec, goni po pruskiej równinie, aż go wzgórze zakryie a giermek stoi i patrzy jeszcze za nim.
4.
Dwadzieścia lat po tym dniu szparko ubiegło i w Litwie, ani wieści o Gastołdzie.
W Citowianach stoi kaplica na górze, gdzie dom zamożnej Heleny stał niegdyś. Choina wre u stóp skały, jak od wieków, lecz już kładka, po której przejeżdżał rycerz zgniła i w środku przerwała się; dwa jej końce sterczą dotąd, w bite w brzek z każdej strony.
Wiosną lekkie powietrze, i lżej grzesznikom zrzucać ciężar z serca. U obrazu przeczystej Matki Chrystusa klęczy niewiasta w żałobnych szatach, sama jedna, bije się w pierś i płacze.
Kaplica ciemna, lampa pali się przed ołtarzem, ołtarz z drzewa na którym wyrobione rzeźby, a drzwiami otwartemi wpada wiele rannego światła, bo pogoda na dworze.
"Nieprzejadę tego miejsca bym nie złoży hołdu najświętszej Dziewicy" rzekł rycerz, który tamtędy jechał, uwiązał konia u żelaznego haka i stanął przede drzwiami.
Zdziwiony zdał się, i spoglądał na wsze strony; znać, że sobie coś z trudnością przypomina, lub, że czegoś zrozumieć nie może; nie wielkiego był wzrostu, ciężko okuty w zbroi i średniego wieku.
Lecz nie z litewskiej ziemi, choć patrzy na Litwina, bo pancerz miał po włosku nabijany, pióra niemieckim wzorem zatknięte u hełmu, i sztylet niemieckiego kształtu i łańcuch bogaty, obcej roboty, włosy rude, gdzieniegdzie zsiwiałe, wymykają mu się z pod przyłbicy, a na lewą nogę trochę kuleje. Zresztą był rzeźwy i znać, że podoła błędom i trudom.
Ujrzawszy kobietę zachowywał się w poszanowaniu i zarazem ciekawie spoziera na nią, a ona w pierś się bije i szlocha:
"Matko Boga, woła przecinanym głosem, wielkie moje grzechy, Matko panno, wielkie moje grzechy. Kochał mnie rycerz głośny w całej Litwie i jam go kochała. Lecz lubiłam przez próżność narażać go na niebespieczeństwa, on we wszystkiem mi był powolny, czy to niemca w bić w ziemię, czy niedźwiedzia obalić, czy Tatara jeńcem stawie przedemną, i zawsze czegoś więcej żądałam. Matko Boska wielkie moje grzechy Matko Panno wielkie moje grzechy.
Lekkiego byłam serca i pychą nadałam się z mojej urody, ba tez w Żmudzi całej gładszej nademnie nie było dziewoi, i zdarzyło się, ze w moje progi uczęszczał młodzieniec o śnieżnym licu, a byłam bez ojca i matki! i dałam się uwieść wymowie tego młodzieńca, niewiara, odpłaciłam mojemu rycerzowi i ostatni raz, kiedym go widziała, namówiona przez zdrajcę, chciałam zgubie kochanka u dołu tej przepaści.
Matko Boska, Matko panno ciężkie moje grzechy. On też odjechał ukarawszy mnie, na mojej urodzie, a tamtemu dałam się poślubić, i bił mnie nieszczęśliwą i męczył czarami dopóki nie umarł.
Ledwie, że jedną koszulę na mnie zostawił, a złote moje zausznice i bursztynowe kanaki pozdzierał.
Matko Boska, Matko panno wycierpiałam dużo, bo też ciężkie moje grzechy.
Wystawiłam ci tu kaplicę w miejscu domu mojego i co dzień powtarzam przed tobą me winy. Oh. przebaczenie dla mnie uzyskaj od syna.
Matko Boska, Matko panno, daj mi ujrzyć Jeszcze mojego rycerza przed śmiercią. Już lat dziesięć upływa jak się męczę tobą i przed krzyżem syna twego."
A rycerz słucha, i drży cały, jakby litewską mowę zrozumiał i znał dawniej tę niewiastę; kiedy skończyła, zabrzmiał ostrogą o podłogę kaplicy i wszedłszy, kląkł przed ołtarzem całując ziemię. A grzesznica wstaje pomieszana i odchodzi, lecz nim odejdzie, zdjęła ją ciekawość i stoi u drzwi i patrzy na rycerza.
Rycerz też głośną modlitwą wzywał nieba i to po litewsku:
"Matko Boska, Matko panno, ciężkie moje grzechy; bom kochał przed laty dziewicę i szałem bezbożnym uniosłem się do niej, tak, żem twarz jej śliczną skaleczył żelazem, odtąd też przez lat wiele nieszło mi po myśli i wiele krwi ze mnie upłynęło na obcej ziemi."
Lecz teraz Matko Boska, Malko panno, położ koniec moim błędom. Wszakżem twoje święte imię głosił pomiędzy pogany, Maurów, po Andaluzyt równinach ścigał i na wieże darł się Grenady.
Krzyżakom, którzy bluźnili tobie, miecz mój utkwił w garle, i dwadzieścia lat bilem się jako rycerz wołając w śród bitew cześć przenajczystszej dziewicy. Matko Boska, Matko Boska, Matko panno, dozwól im ujrzyć tę, którąm ukochał za lat młodych, bo kocham ją dotąd jeszcze, równie wtenczas kiedym jej posłał łeb z dzika i łeb z wilka."
I to powiedziawszy powstał rycerz i obrócił się ku niewieście, ona niepewna stoi piersiami dysze, zwolna podnosi zasłonę i ukazuje rysy białe, blizna ciągnie się po licu z stron obu jako nic z ciemnego jedwabiu.
Rycerz oddarł przyłbicę od szyszaka i wyciągnął ręce. "Tyś Heleno moja."
"Tyś Gastołd mój" i dawną kochankę Przycisnął do łona.
Wesele w Citawianach, wesele! nie młoda już małżonka, nie młody mąż, a jednak miłość, wiek i trudy ma za nic, przed ołtarzem ślubują sobie wierność i Wojdeloty pieśni składają; a przy promieniach zachodzącego słońca wracają z kościoła do domu, patrzy na niego Helena jak się, nie zgarbił pod trudami, patrzy na nią Gastołd, że hoża jeszcze, choć po smutkach tylu.
Nie długo potem urodził się im syn do miecza, a w rok później córa do kądzieli.
Zygmunt Kr.
(1) Nigdy męszczyzna w bardziej dziewiczych rysach się nieurodził; płeć miękka i prawie przezroczysta na jego licach, oczy lubieżne, rzucają błękitne płomienie. Miał czoło wysokie i białe, włosy jakby z nici złoconych, i brodę gładką jako kamień szlifowany, w bogatym nosił się stroju, skory niedźwiedziej posrebrzne łapy krzyżują mu się i na piersiach, z miecza rękoieść połyska złotem.
(z Kronik.)